“İnternet insanları yakınlaştırmıyor. O bir yalnızlık yığını. Sanki birlikteyiz, ama her birimiz yalnızız. İletişim yanılsaması, dostluk yanılsaması, hayat yanılsaması…”
— Janusz Leon Wiśniewski
Yalnızlık Salgını.
Plastik Aşk ve Konfor Hücreleri
Dün asansördeydim. İki komşu birbirinden yarım metre uzakta duruyordu. İkisi de telefonlarına bakıyordu. Ekranlar yüzlerine soğuk mavimsi bir ışık düşürüyordu. Ne ses, ne bakış, ne de tesadüfi bir iç çekiş. Sadece sessizlik; gerçekleşmemiş temasın çınlamasıyla dolu.
Bugün kesinlikle söylenebilir: dünya yeni bir pandemiye yakalanmış durumda. Viral değil, varoluşsal. Yalnızlık pandemisi.
Görünüşe göre 30, 40 hatta 20 yıl öncesine göre kıyas kabul etmez derecede daha iyi iletişim için her şeye sahibiz. Başka bir kıtadaki insanın yüzünü saniyenin küçük bir bölümünde görebiliyoruz. Ama kaygı istatistikleri rekor kırıyor. Teknolojik ilerleme toplumsal ilerlemeye eşit çıkmadı. Derinliği kapsama alanıyla değiştirdik.
Modernliğin ölçütleri kendi yasalarını dayatıyor: takipçiler, beğeniler, görüntülemeler, etkileşim. Ama bunların arkasında ne var?
Plastik Aşkın Anatomisi
Kocaman evler inşa ettik, ama birbirimize köprü kurmayı unuttuk.
Beğeni bir para birimidir, ama sıcaklık değildir. Takipçi bir izleyici kitlesidir, ama hayatının tanığı değildir. Her gün insanların içeriklerini tüketiyor, onların hayatlarını kaydırıyoruz, ama onlarla tek bir gerçek anı bile yaşamıyoruz. İlişkilerin kusursuz bir simülakrını yarattık.
“Aşk plastikleşiyor. Aşk, bu olmasaydı öleceğinden daha hızlı ölecek.” Sinemadan gelen bu formül, canlı duygunun dijital bir kopyasıyla nasıl değiştirildiğini tam olarak anlatıyor.
Hızlı mesajlar, tanışma uygulamaları, tek kullanımlık çatal bıçak ve bardaklar çağında insanların kendisi de “tek kullanımlık” hale geldi. Rahatsız ediciyse — sola kaydır. Emek gerektiriyorsa — takibi bırak. Zorluktan korkuyoruz, çünkü tüketimin basitliğine alıştık.
Plastik aşk iz bırakmaz, ama ısıtmaz da. Yükümlülük olmayan, yaralanma riski olmayan, ama iyileşme imkânı da olmayan bir duygu. “Dostluğu” “networking”le, “aşkı” “partnerlik”le, “yakınlığı” “kolaylık”la değiştirdik. İnsan ilişkilerini kuru işlevlere optimize ettik; algoritmalar için roller oynayıp cihazlarımızın ekranları karardığında kim olduğumuzu unuttuk.
Büyük Şehirlerin Paradoksu
Şehir ne kadar kalabalıksa, içindeki sessizlik o kadar yüksektir.
Walter Benjamin, Baudelaire’i incelerken şöyle not etmişti: “Büyük şehirlerin sakini yeniden vahşet durumuna, yani yalnız insan durumuna döner. Diğer insanlarla bağ hissi… yavaş yavaş körelir.” Bu sadece bir metafor değil — antropolojik bir kaymadır.
Akşam olur, milyonlarca insan yuvalarına, farklı konfor seviyelerindeki hücrelere gider. Ama orada, zırhlı kapıların ardında (bazı yerlerde birden fazla kapının ardında), hiç kimse yoktur.
Şehirciliğin paradoksu, seçkin semtlerin kenar mahallelerden daha yalnız çıkmasıdır. Bir köyde ya da eski bir kenar mahallede yalnız değilsindir, çünkü göz önündesindir — ortak mutfak, avlu, apartman girişinde tesadüfi bir sohbet. Yoksulluk ve sıkışıklık bazen insanları bir arada olmaya zorlar.
Zenginlik ise herkesin kişisel bir ada inşa etmesine izin verir. Yüksek çitler, kapıcılar, yeraltı otoparkları, doğrudan daireye inen asansörler — bunların hepsi kusursuz izolasyon için yaratılmıştır. Konfor seviyesi ne kadar yüksekse, “yuvadan” çıkıp başkalarıyla kesişmek için o kadar az sebep vardır.
Konforu yalnızlıkla ödüyoruz ve bu dünyanın en pahalı aboneliği. Seçkin dairenizde kaybolabilirsiniz; bir hafta, bir ay, bir yıl kimse fark etmez. Bu, özgürlüğün ters yüzü; özgürlük total görünmezliğe dönüştü.
Nerede Yanlış Yola Saptık?
Bu çatallanma noktasını sık sık düşünüyorum. İnsanlara giden yol nerede bireysel kendine yeterliliğin çıkmazına saptı?
Bireyciliği çok uzun süre yücelttik. Bize yardım istemenin utanç verici olduğu, aşılmaz biçimde bağımsız olmak gerektiği öğretildi. Sonuçta başkalarına yer kalmayan kaleler inşa ettik.
Schopenhauer acımasızdı: “İnsanların toplumsallığı toplum sevgisine değil, yalnızlık korkusuna dayanır.” Ama modern insan daha ileri gitti — yalnızlık korkusunu başka bir insan korkusuyla değiştirdi.
Evet. Canlı iletişim yalnızca kırılganlık gerektirmez; kırılganlık onun temelidir. Reddedilebilirsiniz, canınız yanabilir. Plastik dünya güvenlidir. Ve biz acıdan korkarak hayat yerine güvenliği seçtik. Kontrol yanılsaması uğruna özgünlüğümüzü kiraya verdik.
Yaşayana Dönüş
Yalnızlık, yakında insan olmaması değildir. O insanlarda anlam olmamasıdır. Binlerce insan seni sararken el uzatacak kimsenin olmamasındaki boşluktur.
Ne yapmalı? Konfor hücresinden nasıl çıkmalı?
Cevap hem basit hem de inanılmaz derecede zor. Gerçekliğe dönmek.
Metroda kulaklıkları çıkarmak. Asansörde gözü ekrandan kaldırmak. Yanında duranı fark etmek. Yerler ve köprüler inşa etmek — geçiş için değil, var olma imkânları için. Kıvılcımını saklamamak — onu paylaşmak.
Hayatımda ve projemde bunu insanlarda arıyorum. Dürüst bir bakışta, durup diğerini duyma becerisinde.
Sartre şöyle demişti: “Cehennem başkalarıdır.” Ama cehennem başkası değildir. Cehennem, başkasının olmamasıdır. Ya da o vardır, ama aranızda bir ekran vardır.
Unutmayın — geçen dakika paha biçilmezdir; onu kimseden, en kusursuz algoritmadan bile geri satın alamazsınız.
Hadi sadece birbirimizin gözlerine bakmaya başlayalım. Sonunda gördüğümüz her şey, biziz.
















